Het Nationaal Museum van de Speelkaart in Turnhout is één van de weinige musea in de wereld die de speelkaart onder de loep neemt. Dit komt door de prominente rol die de Turnhoutse grafische industrie sinds de 19de eeuw heeft gespeeld bij het vervaardigen van speelkaarten. In de 20ste eeuw groeide het lokale bedrijf Carta Mundi uit tot de enige fabrikant van speelkaarten in de Nederlanden en werd het één van de belangrijkste producenten in de wereld.

Het museum, ondergebracht in een oude speelkaartenfabriek, zet niet alleen de geschiedenis en de evolutie van de speelkaart in de spotlights. Ook de verschillende productietechnieken worden uitgebreid belicht. Het ruime museumgebouw laat toe om veel originele machines tentoon te stellen. Bovendien werken deze toestellen nog steeds. Regelmatig geven ervaren rotten in het vak drukdemonstraties. De trots van het museum is de ‘stoommachine van Vueghs’, de grootste stoommachine die te vinden is in een Europees museum en die bovendien nog werkt.

De geschiedenis van de speelkaart begint bij een primitieve manier van waarzeggen aan de hand van stokjes en pijltjes. De speldeskundige Steward Culin heeft aangetoond dat de pijlschachten, die lang geleden in Korea werden gebruikt voor het voorspellen van de toekomst, symbolen en ornamentjes vertoonden die hun plaats in het systeem aangaven. Na een tijdje bracht men deze afbeelding over op platte stokjes waarmee gegokt werd. Later verschenen ze op smalle reepjes papier, met als eindresultaat een pak speelkaarten dat was onderverdeeld in verschillende categorieën zoals, man, vis, kraai, fazant, antilope, ster, konijn en paard. In de oude Chinese literatuur wordt het oude kaartspel al vermeld tijdens de Tang-dynastie (618-907 na Chr.). In de daaropvolgende eeuwen verspreidt het spel zich in allerlei uitvoeringen over het gehele verre Oosten.

Tussen de Aziatische en Europese kaarten is bijna geen overeenkomst te ontdekken en het is moeilijk vast te stellen hoe het idee van het spelen met kaarten uiteindelijk bij ons terecht is gekomen. Men zegt wel eens dat zigeuners het kaartspel hierheen brachten, maar dit lijkt niet zo waarschijnlijk omdat zij pas tegen het midden van de 15de eeuw ten tonele verschenen, terwijl het kaartspel al eerder in Europa algemeen bekend was. Het is aannemelijker dat het kaartspel, net als het schaakspel, door de Arabische overheersers van Spanje en Sicilië naar Europa is gebracht.

Tegen 1432 had het kaartspel zo’n enorme verbreiding gevonden dat Sint Bernardino van Siena er een hele preek aan wijdde, waarin de uitvinding van het kaartspel aan de duivel werd toegeschreven. Maar dit had bijzonder weinig effect. Het spel was eenvoudig niet tegen te houden.

In België, of beter gezegd de Zuidelijke Nederlanden, vinden we de eerste verwijzing naar speelkaarten in het register van de rekenkamer in het Rijksarchief van Brussel. Hierin wordt voor het eerst van speelkaarten melding gemaakt in 1379. Aan het hof van hertogin Johanna van Brabant (1322-1406) en haar tweede echtgenoot Wenceslaus waren allerlei spelen een zeer geliefd tijdverdrijf.

Het eerste belangrijke speelkaartencentrum in ons land was Doornik. In 1427 werden twee kaartenmakers er met naam genoemd: Michel Noël en Philippe du Bos. Ze waren ingeschreven in de schildersgilde. Iedere kaartenmaker had een eigen wapen (handelsmerk). De één had een roos als merkteken, de ander een beer. Iedere meester-kaartenmaker beschikte over ‘broyeurs’, die de verf bereidden, ‘brunetteurs’, die de verf op het papier aanbrachten en ‘carteurs’ die het papier klaar maakten. De speelkaartenindustrie gedijde in Doornik meer dan honderd jaar lang.

Na Doornik werden andere steden belangrijk voor de productie van speelkaarten: Antwerpen in de 16de eeuw, Brussel in de 17de en 18de eeuw en Namen tussen 1756 en 1771. In de 19de en 20ste eeuw kwamen andere steden voor het voetlicht, zoals Luik, Brugge, Gent en uiteindelijk Turnhout. Het Turnhoutse Carta Mundi produceert tegenwoordig meer dan 100 miljoen kaartspellen per jaar. Het bedrijf is gegroeid tot een multinational die, op Azië na, in elk werelddeel aanwezig is.

Nationaal Museum van de Speelkaart, Druivenstraat 18, 2300 Turnhout, tel. 014/41.56.21.
Meer info: www.turnhout.be/speelkaartmuseum/