Nieuws

Meteorieten: puin uit de ruimte Een stukje van de ijzersteenmeteoriet ‘Albin’, in 1915 gevonden in de VS Sinds mensenheugenis spreken meteorieten tot onze verbeelding en worden ze verzameld, verafgood of als afgezanten van de duivel gezien. Maar eigenlijk zijn het gewoon brokstukken uit de ruimte. Allereerst moeten we onderscheid maken tussen drie verschillende begrippen. Een meteoroïde is een brokstukje dat zich nog in de ruimte bevindt. Een meteoor is een lichtfenomeen dat men waarneemt als een brokstukje door de aardse dampkring schiet, ook wel een ‘vallende ster’ genoemd. Zo’n brokstukje zal door de intense wrijving met de lucht sterk opwarmen, vrijwel geheel verbranden en daardoor licht uitstralen. Grotere brokstukken die de tocht door de dampkring overleven noemen we een meteoriet. Het lichtfenomeen van een dergelijk brokstuk wordt een ‘vuurbol’ of een ‘bolide’ genoemd en kan zelfs overdag worden waargenomen. Zo’n vuurbol kan wel enkele honderden meters in doorsnede zijn terwijl het brokstukje zelf vaak slechts enkele centimeters groot is. Vaak wordt enige seconden later een donderend geluid gehoord, als bij hevig onweer. Dit is het gevolg van de schokgolven die de meteoriet veroorzaakt in de atmosfeer. De grootte van een meteoriet kan variëren van enkele centimeters tot enkele meters. De grootste teruggevonden meteoriet is zo’n 80.000 jaar geleden neergekomen bij Grootfontein in Namibië. Deze ijzermeteoriet is 60 ton zwaar en heeft een doorsnede van bijna 3 meter. De meteoriet is een toeristische attractie. Omdat deze klomp te zwaar is om naar een museum te vervoeren, hebben ze er maar een museum omheen gebouwd… Wanneer een gigantisch rotsblok, dus eigenlijk een planetoïde, op de aarde afkomt, zal deze slechts weinig door de dampkring worden afgeremd en dus met een kosmische snelheid op de aarde inslaan. Als dit gebeurt, zijn de atmosferische gevolgen groot en bedreigend voor al het leven op aarde. Men neemt aan dat het uitsterven van de dinosaurussen 65 miljoen jaar geleden het gevolg was van zo’n inslag, op het Mexicaanse schiereiland Yucatan. Het rotsblok zou een doorsnede gehad hebben van maar liefst tien kilometer en veroorzaakte de bekende Chicxulubkrater. De meeste meteorieten hebben hun oorsprong tussen de planeten Mars en Jupiter. Ze kunnen elliptische banen beschrijven die soms de baan van de aarde om de zon doorkruisen. Meteorieten komen met een snelheid tussen de 43.000 km en 108.000 km per uur onze dampkring binnen. Door die gigantische snelheid duurt de tocht door de dampkring slechts enkele seconden. Door de wrijvingswarmte zal de buitenlaag van de meteoriet smelten. De binnenkant blijft meestal nagenoeg intact. Door gigantische druk op de meteoriet in de dampkring kan de meteoriet uiteenspatten. Overigens hebben niet alle meteorieten een echte smeltkorst. Er zijn namelijk ook meteorieten van ijzer. Als deze pas gevallen zijn, zien ze eruit als pas gelast staal. Er bestaan drie hoofdgroepen van meteorieten. Steenmeteorieten zijn ruim in de meerderheid en bestaan in hoofdzaak uit silicaat met meestal een percentage ijzer dat kan oplopen tot zo’n 20 %. Ze zijn door dit ijzergehalte gewoonlijk zwaarder dan aards gesteente van dezelfde grootte en hebben magnetische eigenschappen. Ijzermeteorieten komen met een percentage van 5 % op de tweede plaats. Hun voornaamste samenstelling is nikkel-ijzer met sporadisch wat andere mineralen. Vaak zijn het deze meteorieten die de grootste impact geven op Moeder Aarde. Zo’n 50.000 jaar geleden sloeg een ijzermeteoriet van 30 meter doorsnede een behoorlijke put de woestijn van Arizona, in de buurt van Winslow. De indrukwekkende krater die deze meteoriet veroorzaakte is 1250 meter in doorsnede en 175 meter diep. Steenijzermeteorieten zijn met amper één procent het zeldzaamst. Ze bestaan hoofdzakelijk uit hetzelfde materiaal als een mix van ijzer-en steenmeteorieten. Dit zijn de mooiste meteorieten, dat wil zeggen, als ze doorgezaagd en gepolijst zijn. In een matrix van ijzer liggen prachtige olivijnkristallen ingebed, die goed te zien zijn wanneer deze gepolijste plakken worden tentoongesteld met een lamp erachter. Bronnen: www.heavenlybodies.nl en www.spacepage.be   Wist u dat… … de Mbale-meteoriet die in Oeganda neerkwam, werd gezien als een geschenk uit de hemel? Een aantal van de zwartgeblakerde stenen werd opgegeten omdat men dacht dat het een medicijn tegen aids was. … zich in de Ka’aba in Mekka, de bekende bedevaartplaats, waarschijnlijk ook een meteoriet bevindt? De zwarte steen lijkt er verdacht veel op, maar niemand kan het met zekerheid zeggen. … veel meteorieten werden gebruikt als werktuigen en wapens. Met name de Eskimo’s maakten wapens van een grote ijzermeteoriet die zij vonden. Ontdekkingsreizigers kwamen achter de herkomst van het ijzer dat ze gebruikten en de grote ijzeren klomp ligt nu in een Amerikaans museum.   Meteorieten in België Er zijn slechts vier gevallen bekend waarbij materiaal uit de ruimte werd teruggevonden op Belgisch grondgebied. Daarnaast zijn er nog enkele oudere gevallen waarvan men niet zeker is of het om echte meteorieten gaat. Wereldwijd zijn er trouwens maar een duizendtal vondsten bekend. Volgens de berekeningen van specialisten zou er een tweetal keer per jaar een brokstuk(je) vanuit de ruimte moeten inslaan op Belgisch grondgebied. Sint-Denijs-Westrem De oudste gecertificeerde meteoriet uit België kwam neer in de regio rond Gent. Op 7 juni 1855 sloeg een meteoriet de grond in in de omgeving van Sint-Denijs-Westrem. De meteoor zelf werd niet waargenomen, maar getuigen spraken wel van een fluitend geluid. De ontdekkers van de meteoriet beschreven het object als ‘rond, gloeiend heet met dunne gesmolten korst en opvallende zwavelgeur’. Het grootste deel van de 700 gram wegende steenmeteoriet wordt bewaard in het natuurhistorisch museum van Wenen. Twee kleinere delen bevinden zich in de collectie van het Vaticaan. Tourinnes-la-Grosse Enkele jaren later, op 7 december 1863, viel er in Tourinnes-la-Grosse (bij Tienen) een grotere meteoriet. Een aanzienlijk deel van de ongeveer 7 kilogram wegende steen spatte uiteen in verschillende stukken op een kleine kasseiweg in het dorpje Culot. Een deel van het wegdek werd door de inslag zwaar beschadigd. Nadien werd nog een volledig fragment van ongeveer 6 kilogram teruggevonden in een nabijgelegen bos. Verschillende verslagen uit die periode spreken van 2 knallen, die tot in Charleroi werden waargenomen, gevolgd door nog enkele ontploffingen. In het totaal is er 3,5 kilogram van de steenmeteoriet bewaard gebleven in een veertigtal collecties. Lesves De meteoriet die op 13 april 1896 omstreeks 8 uur 's ochtends neerkwam nabij Lesves (Namen) had bijna een dode op zijn geweten. De steenmeteoriet scheerde rakelings langs het hoofd van de zoon van een plaatselijke landbouwer, waarna het object zich in de grond boorde en een kleine krater vormde. Getuigen van de inslag zagen de meteoor niet, maar maakten wel melding van een luide knal. Opvallend aan deze meteoriet was de vorm, namelijk 8 op 20 centimeter. In het totaal is er zo'n 2 kilogram bewaard gebleven, waarvan 727 gram in het natuurhistorisch museum in Brussel. Bettrechies en Gerpinnes Op 26 november 1934 kwam er omstreeks 21 uur een meteoriet neer in een weide in het dorpje Bettrechies (Frankrijk), minder dan 100 meter over de Belgische grens. Vermoedelijk is er nog een ander fragment neergekomen in Gerpinnes, wat wel op Belgisch grondgebied ligt. De volgende dag vond de eigenaar van de weide waar het eerste fragment neerkwam een kleine krater met daarin een steenachtig object. De landbouwer dacht dat het een bom was en durfde het voorwerp dan ook niet aan te raken. Hij belde de politie maar deze reageerde niet meteen. Diezelfde avond stalen enkele personen, vermoedelijk grappenmakers, de steen en stuurden de eigenaar van de weide een brief in naam van een fictieve Brusselse geleerde. Daarin boden ze hem een enorme som geld voor de (verdwenen) meteoriet. Twee maanden later werd het gestolen fragment anoniem afgeleverd bij een professor in de geologie aan de universiteit van Rijsel. Het fragment dat op Belgisch grondgebied neerkwam, nabij Gerpinnes, werd nooit teruggevonden vanwege de zompige ondergrond. Op basis van de aanwezige holtes in het fragment van Bettrechies (dat een kleine 20 kilogram woog) werd het gewicht van het tweede fragment bepaald op zo'n anderhalve kilogram. Het grootste deel van de Bettrechies-meteoriet (8,43 kilogram) ligt in het museum Gosselet in Rijsel, 801 gram in het natuurhistorisch museum te Brussel en zo'n 699 gram in dat van Parijs.