Nieuws

Planeet Aarde of Blauwe Planeet? Zeeën en oceanen bedekken 71% van het aardoppervlak en bevatten 97,5% van het water op aarde. 40% van de wereldbevolking leeft in kustgebieden, die op hun beurt slechts 5% van het aardoppervlak innemen. En is het eerste leven niet ontstaan in de oeroceaan, zo’n 4 miljard jaar geleden? Het mag duidelijk zijn: ‘Planeet Aarde’ is een wat ongelukkige naam voor onze ‘Blauwe Planeet’ of eigenlijk ‘Planeet Zee’. De Marianentrog ten oosten van de Filippijnen (11.035 m diep) is kilometers dieper dan de hoogste berg op aarde hoog is, de Mount Everest (8.850 m). De grootste berg op onze planeet, de Mauna Kea bij Hawaï, rijst op uit de Stille Oceaan. Hij is 9.200 m hoog, maar daarvan ligt 5.000 m onder de zeespiegel. Gemiddeld zijn de wereldzeeën 3.729 m diep, terwijl de gemiddelde hoogte aan land slechts 840 m bedraagt. De oceanen bestrijken samen een oppervlakte van 362 miljoen km² en hebben een gezamenlijk volume van ongeveer 1,35 miljard km³. Europa is sterk verbonden met de zee. De kustlijn bedraagt 68.000 km. De helft van de Europese bevolking woont op minder dan 50 km van de kust. Rechtstreeks zeegerelateerde activiteiten verschaffen werk aan 3,5 miljoen Europeanen. De zeescheepvaart staat in voor meer dan 90% van alle goederentransport op onze planeet. Van de globale omzet in de scheepvaart (343 miljard euro) neemt Europa maar liefst 44 % voor zijn rekening.   Klimaat Water kan veel warmte bewaren, waardoor veel zonne-energie die de aarde bereikt in de oceanen wordt opgeslagen. Net zoals de centrale verwarming gebruik maakt van water om via een buizenstelsel uw huis te verwarmen, herverdelen de oceanen via een ingewikkeld net van zeestromen de zonnewarmte over de aardbol. Dit vormt een belangrijk element in ons klimaat. Het wereldzeeniveau steeg de voorbije eeuw gemiddeld 2 mm per jaar (tot 3 mm vanaf 1990) door de opwarming van het klimaat. De helft van die stijging is te wijten aan het feit dat warmer water nu eenmaal meer plaats inneemt. De andere helft wordt veroorzaakt door het smelten van gletsjers en ijskappen. Paradoxaal genoeg zou het – te midden van de wereldwijde opwarming – in Noord-West-Europa wel eens gevoelig kouder kunnen worden. De reden daarvoor is dat de warme Golfstroom dreigt stil te vallen. Door de toevloed van zoet (smelt)water is die namelijk al 30% minder zout geworden. Het smeltend ijs van de polen en de grotere hoeveelheden neerslag leveren zoveel zoet water op dat het na afkoeling minder naar beneden zinkt, waardoor de warme Golfstroom in het noordelijk deel van de Atlantische Oceaan minder ver doordringt. De opwarming zal hier dan verdwijnen, waardoor de temperatuur vergelijkbaar wordt met de temperatuur in Noord-Amerika op gelijke geografische breedte.   Zuurstof We leerden allemaal op school dat bomen en planten onze levensnoodzakelijke zuurstof produceren. De helft van alle zuurstofproductie gebeurt echter door gigantische hoeveelheden microscopisch kleine plantjes in de zee. Dit ‘fytoplankton’ absorbeert ook nog eens de helft van alle koolzuurgas dat door de mens wordt uitgestoten. Bij stress of sterfte komt uit deze algjes dimethylsulfioproprionaat (DMSP) vrij, dat door bacteriën wordt omgezet tot dimethylsulfide (DMS): de typische ‘zeeluchtgeur’. Dit ‘angstzweet van de zee’ stimuleert wolkenvorming en zorgt zo dus ook voor afkoeling.   Energie Van de geschatte zonnestraling van 173.000 TW (Terra Watt = 1012 W) die neerdaalt op de aardse atmosfeer, wordt ongeveer 52.000 TW teruggekaatst, 40.000 TW opgeslorpt in de waterkringloop en 54.000 TW gecapteerd in de oceanen. Ter vergelijking: het jaarlijkse wereldenergieverbruik bedraagt ongeveer 13 TW. In België is dat ‘nauwelijks’ 0,078 TW. Verschillen in zonnestraling en temperatuur doen wind, golven en stromingen ontstaan. Ook de maan doet haar duit in het zakje, door het getij (eb en vloed) op te wekken. Er lopen enkele kleinschalige experimenten om getij-energie op te slaan, maar wind, golven en stroming geven op dit moment veel betere resultaten. Noord-West-Europa heeft het voortouw genomen inzake offshorewindenergie. Er zijn ongeveer 450 turbines geïnstalleerd, goed voor een kleine 1000 MW vermogen, verspreid over zo’n 20 locaties. Daarnaast zijn er plannen voor nog eens 20 projecten, met een theoretisch geïnstalleerd vermogen van nog eens 4800 MW. Ook energiewinning op basis van stroming lijkt de kinderschoenen te ontgroeien. In 2002 ging een testinstallatie van start in de buurt van de Shetlands. In Italië wordt de sterke stroming in de Straat van Messina, tussen Italië en Sicilië, benut en ter hoogte van het Engelse Lynmouth is een installatie operationeel die 300 kW kan opwekken. Met golfkracht experimenteert men aan de kust van Wales en er zijn plannen voor een drijvende installatie voor de kust van Noord-Portugal.   Grond- en delfstoffen Voor haar energievoorziening is onze economie nog erg afhankelijk van aardolie en aardgas. Dat zijn niets anders dan afbraakproducten van kleine zeeorganismen die miljoenen jaren geleden bedolven geraakten onder sedimentlagen. Bovendien ligt er naar schatting nog 10.000 miljoen ton aan gashydraten, onder de vorm van bevroren water met ingesloten methaan, onder de oceaanbodem. Als die ooit veilig geëxploiteerd kunnen worden, zou dat een verdubbeling betekenen van onze fossiele brandstofreserve. Zout, waarvan gemiddeld 35 g in een liter zeewater aanwezig is, was lange tijd een luxeproduct. Die status leeft nog verder in een woord als ‘salaris’ of de uitdrukking ‘het zout in de pap niet waard zijn’. Nog steeds is zowat een derde van ons tafelzout afkomstig uit de zee. Maar ook kaliumzouten, broom en magnesium worden grotendeels uit zeewater gehaald. Ten slotte is de zeebodem rijk aan grondstoffen als zand, grind, kalk en krijt, die makkelijk hun weg naar de bouwsector kunnen vinden.   Visvangst Van de ca. 30.000 bekende vissoorten leven er ca. 18.000 in zout water. 80% van de globale visvangst is afkomstig uit de oceanen. Voor meer dan een miljard mensen is vis de enige dierlijke eiwitbron. Een gemiddelde wereldburger consumeert jaarlijks 16 kg vis en schelpdieren, waarvan 1/3 uit aquacultuur en 2/3 uit wildvangst. Tussen 1991 en 2000 werd jaarlijks 80 miljoen ton vis uit de zee gehaald, goed voor een waarde van 81 miljard US$. Wereldwijd zijn ongeveer 15 miljoen mensen tewerkgesteld op vissersschepen.   Zeeorganismen In de afgelopen 20 jaar werden ongeveer 12.000 nieuwe verbindingen geïsoleerd uit zeeorganismen. Die werden gebruikt voor allerlei commerciële toepassingen, van superlijm tot cosmetica. Daarnaast worden steeds meer micro-organismen onderzocht omdat ze vrij makkelijk in labo’s kunnen worden gekweekt en nadien, via biotechnologie, vermeerderd. Nogal wat zeeorganismen uit extreme omgevingen bevatten immers eiwitten die bij lage temperatuur, hoge druk of hoge zoutconcentraties nog actief zijn. Dit biedt perspectieven voor industriële productieprocessen waar normale enzymen al lang niet meer werkzaam zijn. Dat zeewater helend kan zijn, staat ook centraal in de thalassotherapie. Nadat men gemerkt had dat soldaten met brandwonden die uit de zee werden gered minder pijn leden en sneller herstelden dan lotgenoten aan land, ging men het zuiverende en genezende effect van zeewater aanwenden in speciaal daartoe gebouwde centra. Thalassotherapie maakt nu integraal deel uit van het hedendaagse ‘welness’-gebeuren. Bron: De Grote Rede, een uitgave van het Vlaams Instituut voor de Zee